13 мая, 2025 - 09:01
Жер-суу атла бла байламлы таурухла, хапарла жюрюйдюле. Бу хапарда аланы бирини юсюнден айтайым.
Къашхатаугъа жете баргъан жерде, Жемтала кёпюрню къатында, аны бери жанында, бийик акъ жар барды. Аны аллы бла барады Малкъар, Холам-Бызынгы тарларына жол.
Кёпюрге уа къыркъынчы жылла да Келлетни кёпюрю деп да айтхандыла. Улбашланы Келлет ол жыллада, облисполкомну председатели болгъанда, бу жерде биринчи кёпюрню ишлетгенди. Андан атагъандыла кёпюрге ол атны.
Аны бери жанында ёзеннге Буруу аллы дейдиле. Алгъын былайда терекле, юлёкъу юлкюле, чыгъанала ёсе эдиле. Андан да эрттеракълада уа къабырстан болгъан хапар жюрюйдю. Аны юсюнден ал жыллада къашхатаучу акъсакъа лла айта туруучу эдиле.
Алайгъа уа къабырла нек чыкъгъандыла? Аны юсюнден да быллай таурух жюрюйдю. Дунияны титиретген къырал башчы Акъсакъ Темир аскери бла битеу Азияны ууучлап бери жетгенде, аны а ллына бу тийрени адамы чыгъады. Алайда оноулашадыла да, эки жанындан да бирер гёжеф чыгъып, сермеширге керек боладыла. Хорлатхан хорлагъаннга бойсунады.
Акъсакъ Темир сынаулу пелиуанларындан бирине буюрады. Таулуланы жанындан Зокаланы Калакай чыгъады. Аны юсюнден халкъны эсинде не къалгъанды? Ол къарыулу, уруш этерге юйреннген жаш болгъанды, кесине базыннган. Алай болмаса, сермешге да чыкъмаз эди. Кеси да солакъай болгъанды. Калакай деп да анга аны ючюн чам ат аталып къалгъанды.
Эки пелиуан арагъа чыгъадыла. Бирини жанындан Къашхатау тийрени адамы. Ала кеслерин, Ата журтларын къоруулайдыла. Экинчини жанындан а битеу дунияны къолгъа этерге кюрешген патчах эм аны мингле бла аскери. Бу экиси уа алагъа къарамайдыла. Арагъа чыгъып, сермешни башлайдыла. Азмы-кёпмю сермешдиле, ким биледи? Зока улу Калакай онглу болуп, душман гёжефни тюпге урады.
Сора сермеш бошалды деп, ёрге къоба тебирегенинде, тюбюндеги, букъдуруп тургъан бичагъын чыгъарып, Калакайны къарынына уруп, ёрге тартады. Аны алай этгени асыры ачыудан Калакай, аны юсюне аууп, боюнундан къаты къысады.
Жигит къашхатаучу кеси да алайда ёледи, ол бирсин да къопмазча этеди. Андан сора эки жаны да къаты сермешедиле. Алайда эки жанындан кёпле къырыладыла. Ала асыралгъан эдиле алайда деген хапар жюрюйдю.
Кёп жылладан сора ол тийреде ыстауат болгъанды. Къаяны ал жанын чалман этип бегитип, ичинде малла тургъандыла. Ол заманда уа алайгъа Буруу аллы деп аталгъанды.
Дагъыда бу тийре бла байламлы бир айтыу барды. Аны да сагъынайыкъ. Мажарстанда жашап тургъан къарындашла Басият бла Бадинат, таулада адамла жашай эселе билип кел деп, Мысаканы бу жанларына жибередиле.
Ол а келе келеди да, ингир ала бу тийреге жетип, кече алайда къалыр акъыл этеди. Атын кишенлейди. Таула жанына къараса, Къашхатау тийресинде от жаннганла кёреди. «Ала былайы жууукъдача кёрюндюле. Атым арыгъанды, солуй турсун, мен а алайгъа жаяу жетип келейим деп», - акъыл этеди.
Ол жаяулай от жарыкълагъа жетгинчи, къарангы болады. Адамлагъа жолугъуп, кече алада къалады. Кесини ким болгъанын да айтады. Тёгерекни къалын агъач басхан жерде жанлы кёп эди. Бютюнда бёрюле. Ала кишенлеп тургъан атны жыртдыла да кетдиле.
Андан сора Мысака Къашхатау аягъында бёрюлеге атын ашатханлай деген сёз айтылады. Бюгюнлюкде да халкъны ауузунда жюрюйдю. Сора алайгъа Мысаканы атын бёрюле ашагъан жер деп да айтадыла.
Энтта бу тийре бла байламлы эсде къалгъан бир хапарны айтайыкъ. Кёп жыл мындан алда дюгерли акъсакъал Къарабугъаланы Ибрахим айтып, таулуланы юслеринден эки жыргъа тынгылагъан эдим. Аладан биринде былай айтылады: «Къашхатау тийресинде артий тукъумдан Къасболат бла Къанамат деп эки къарындаш жашай эдиле. Жашау къыйын эди, халкъны кёбюсю къолайсыз. Была уа байланы, бийлени мюлклерине, казнаны хазнасына да къол жетдире тургъандыла. Кеслери хайырланнгандан артыгъын къарыусузлагъа юлешип тургъандыла.
Таулу болуп Къанаматны жырын ким эшитмегенди? Бу эки къарындашны юслеринден анда тынгылы айтылады. Аны къайтара турмайыкъ. Эки жигит да бу тийре бла байламлы болгъанын белгилейди.
Бюгюнлюкде уа Буруу аллы башха бет алгъанды. Алайда машиналагъа ремонт этген, отлукъ къуйгъан жерле бардыла. Башха журтла да ишлене турадыла.
Алайды да, жер суу атла бла таурухла, хапарла кёпдюле. Ала бюгюнлюкге дери аууздан ауузгъа айтыла келедиле. Энди уа къагъытха тюшерге керекдиле.
ОСМАНЛАНЫ Хыйса.
