23 сентября, 2025 - 09:17
Гузиланы Лейля, Алтууланы Межгитни къызы, Къабарты-Малкъар къырал университетини экономиканы эм эсепге алыу-аналитика информация системаланы кафедрасыны доцентиди. Биз аны бла устазлыкъ ишни энчиликлерини, республиканы жаш адамларыны, ёсюп келген тёлюню окъуугъа, билимге итиниулюклерини юслеринден ушакъ этгенбиз.
- Лейля, мен гуманитарийме, экономиканы сюйюп сайлагъан адамла сейир этдиредиле: тарихлени санагъан, къошхан, къоратхан, керелеген къыйын илмуду.
- Устазлыкъ иш бла 2009 жылдан бери кюрешеме. Кафедраны юсюнден айтханда, бакалаврланы, магистрланы окъутабыз, налогла эм налогообложение, финансла эм кредит, бухучёт, анализ жаны бла билим беребиз.
Окъуугъа киреме дегенимде, ингилиз тилни сюйгеним себепли, лингвистиканы бла экономиканы араларында сайлагъанма. Алай анам, аны эгечи да бухучёт, анализ эм аудит факультетни тауусхандыла, атамы экинчи билими да экономика бла байламлы болгъанды. Университетде уа манга аламат устазладан билим алыргъа насыбым тутханды.
- Тюненеги студентни кеслерини тизгинлерине къалай къошхандыла? Дагъыда студентле жаш устазланы сынагъанларын барыбыз да билебиз…
- Устазларым бюгюн да болушадыла, юйретедиле, тюз жолгъа саладыла, сау болсунла. Азаматланы Римма Маликовнаны, Байзуллаланы Салих Ахматовични, алгъыннгы декан Гурфова Рита Ваноевнаны сагъыныргъа, ыразылыгъымы айтыргъа сюеме.
Биринчи дерсге уа 4-чю курсда окъугъанлагъа ашыргъандыла – менден бир-эки жылгъа гитче болур эдиле ала. Букъдурмай айтайым, къоркъуп киргенме алагъа. Алай, сау болсунла, кёл этдиргендиле, болушхандыла. Андан бери озгъан 16 жылны ичинде курсла, студентле да кёп болгъандыла, алай биринчи студентлерим, дерсим да эсимдедиле.
- Жылдан-жылгъа жангы жашла бла къызла келедиле окъуугъа, алагъа къарап, сиз оюм этгенден, шёндюгю жаш тёлю къаллайды?
- Тёлюлени, аталаны бла сабийлени араларында ангыламаулукъла, келишмеулюкле не заманда да болгъандыла, мындан ары да тауусуллукъ болмазла. Къайсы тёлюде да окъуугъа, билимге итиннгенле, эринчекле, адетни-тёрени билгенле, къылыкъсызла да болгъандыла.
Бюгюннгю жаш тёлю уа жангычылыкълагъа ачыкъды, жашауда не зат сюйгенин иги биледи, излегенин букъдурмайды. Жашларыбыз, къызларыбыз да игидиле, жаланда бир кемчиликлери барды – китап окъумайдыла. Аны орунун интернет алгъанды. Хау, ол уллу онгла бергенди, юйден чыкъмай, кёп затны юсюнден билирге боласа. Алай хатасы да барды. Хазыргъа юйренип, жаш адам оюмун къураялмайды, айталмайды, кесин къорууларча шагъатла келтиралмайды, эсепле чыгъара билмейди, логикасы осалды. Ол а китап окъумагъанлары ючюндю деп, алай сунама.
Студентлеге къуруда айтама, окъугъуз деп, художестволу чыгъарма болсун, экономика бла байламлы илму иш болсун, башхалыгъы жокъду. Китап окъургъа итиниулюк къайтыр деп бек ышанама.
- Шёндю жалгъан интеллект кенг жайылыпды, ол уллу онгла береди, алай аны хатасындан экономистни усталыгъы тас болуп къалмазмы?
- Бек иги сорууду! Адамны акъылын, сезимлерин, оюмларын жалгъан интеллект бир заманда да алышырыкъ тюйюлдю. Машинагъа «буйрукъланы» да адам береди, ансыз ол ишлемейди.
Заман, технологияла да алышыннганлай барадыла. Сёз ючюн, жалгъан интеллектни юсюнден айтханда, ол жашаугъа сингнгенди, энди ансыз боллукъ тюйюлбюз. Ол себепден аны кесинги кереклеринге хайырланыргъа юйренсенг игиди. Усталыгъынгда жетишимли болур ючюн, илмуланы, билиминги, битеу сынауунгу бирге жыйышдырып, тенг хайырланыргъа керекди. Ол заманда жалгъан интеллект адамгъа жетген окъуна эталлыкъ тюйюлдю, алышхан угъай.
Бизни университетде уа студентлеге ол жаны бла онгла къуралгъандыла. Профильли билимден сора, ингилиз тилге, информация технологиялагъа, алача башха илмулагъа хакъсыз юйренирге боллукъдула. Эринмезге керекди жаланда.
- Юйде тауча сёлешемисиз? Шёндюгю терк айныгъан, тюрленнген заманда адамгъа ана тил, халкъ тёреле керекмидиле?
- Малкъар халкъны ёмюрлени теренинден келген адет-тёрелерин, маданиятын, миллет энчиликлерин сакъларгъа борчлубуз. Ана тил а миллетни тарыхын сакълауну, келир жашауун, кюнюн къурауну амалыды.
Юй башчым бла жашла бла тауча сёлешебиз. Насыпха, аппаларыбыз, аммаларыбыз бардыла, ма аладыла миллетни байлыгъы, жаш тёлюню юйретиучюлери, халкъны хазнасын сакълаучулары да.
Былайда уа аммамы юсюнден айтыргъа сюеме. Анамы анасы Эндрейланы Ханим миллетин сюйген керти адамды. Ол «Заманны» къачандан бери жаздыргъанын эсиме тюшюраллыкъ окъуна тюйюлме. Хар номерин башындан аягъына дери окъуп чыгъады, аланы бир жанына атып къоймай, жыйып турады. Ол айтхан нарт сёзлени уа жазып, сакълап турама. Ма олду туудукъланы, аладан туугъанланы да юйретген, Аллах узакъ ёмюр берсин.
- Тиширыуну – анады, юйню от жагъасын сакълаучусуду, бюгюнлюкде уа усталыгъында жетишимли профессионалды. Юйюрде эм магъаналы не затды?
- Манга эм магъаналы юйюрдю, анга усталыкъны, къуллукъну да тенг эталмайма. Атам (жаннетли болсун), кесими анам бла къайын анам, анамы эгечи, ыннам юйюр къурагъанымда, кандидат диссертацияны жазгъанымда, сабийле ууакъ болгъанларында бек болушхандыла. Шёндю не затха жетген эсем да, аланы хайырынданды.
Юйюрде уа не зат магъаналыды? Мен акъыл этгенден, тёзюмлюлюк, сабырлыкъ, бир бирге хурмет этиу. Кесим эрге 19 жылымда баргъанма. Шёндю къызлагъа къарап турама да, ала бир кесек тёзюмсюздюле. Алай юйюр къурау – ол уллу эм жууаплы ишди.
Къарс бир къол бла къагъалмайса, юйюр да эки адамны къыйыныды. Алай тиширыу, юй бийче жумушагъыракъ, жарашыулу болургъа керекди. Жанып, ичингдегин айтып къоймай, сабыр сёлеширге. Оюмунг болмасын, тынгылап, кесинги басынчакълап тур демейме, акъыллы, тёзюмлю бол дейме.
- Устазлыкъны сайлагъан жаш адамлагъа не айтырыкъ эдигиз?
- Устазлыкъ – сюйген ишимди. Мен жашауумда жангылмай, тюз сайлау этгеними айталлыкъма. Студентле бла бирге мен да ёсеме, юйренеме, жангы затла билеме. Газет окъуучулагъа, бютюнда жаш адамлагъа да аны тежейме – жашауларында сюйген, жюреклери тартхан ишни табып, салгъан муратлары толурларын.
Тикаланы Фатима.
