27 октября, 2025 - 09:52
Черкесланы Ислам алгъаракълада Абаканны китап басмасында чыкъгъан «Сабийлеге назмула» атлы жыйымдыкъны басмаланырына юлюшюн къошханладан, аны башламчыларындан бириди. Биз аны бла китапны басмаланырына къалай бла себеплик этгенини, башха затлагъа кёз къарамыны юсюнден ушакъ этгенбиз.
- Ислам, сабийлеге тёрт тизгинле китапны басмаланырына къошумчулукъ этгенсе. Аны хазырлар оюмгъа къалай келгенсе, не зат кёллендиргенди бу жумушха?
- Къашхатауда школну бошап, Хакасиягъа кетген эдим. Анда Сибирьни федерал университетини Саяно-Шушенскдеги филиалында электроэнергетика эмда электротехника жаны бла къурулушда ишлерча инженерге алты жылны окъугъанма. Биринчи курсдан окъуна биргеме хакаслы жаш Искандер Горбатов окъугъанды, аны бла шуёхла болгъанбыз.
Окъугъан заманда бир айны практиканы ётерге бизни Къабарты-Малкъаргъа жибередиле. Атасы Леонид Васильевич аны билгенинде, мени юйюне чакъырып, жашны аманат этеди. Алай бла Искандер бир айны бизде Къашхатауда туруп, ГЭС-де бардыргъанбыз практикабызны. Андан бери шуёхлугъубуз бютюнда кючленнгенди.
Китапны къалай басмаланнганыны юсюнден айтханда, Хакасияны юч музейи барды. Шуёхуму анасы Оксана Сергеевна аладан бирини – «Улуг Хуртуях тас» атлы музейни – таматасыды. Атасы уа анда илму къуллукъчуду, тарых илмуланы кандидатыды. Китапны уа ала бла бирге келишип, сабийлени юйретирге, тиллерибизни сакъланырына бир къошумчулукъ болур эсе деген умут бла кюрешгенбиз. Ала манга бир ненча тёрт тизгин жибере, мен да аланы кесим кёчюрюрге кюрешгенме. Сёзлюклени хайырланып, алай ишлегенме. Тёрт тизгинлени грамматика жаны бла тюзетирге, аланы тап жарашдырыргъа Къашхатауну бла Бабугентни орта мектеплеринде устазла Батчаланы Танзиля, Къубадийланы Мадина болушхандыла.
Хакасияда «Благодарение» деген фонд барды. Китап хазыр болгъанда, аны бла уа юч жыл чакълы заманны кюрешгенбиз, Леонид Горбатов бу фондха барып, болумну билдиргенди. Жыйымдыкъгъа ырысхыны фонд бёлюп, саулайда бир минг экземпляр басмаланнганды.
Аны презентациясы бу республикада регион даражада озгъанды. Анда малкъарлыланы юслеринден доклад этгенме. Былайда эсгертирге сюеме, китапда назмула тёрт тилде – къарачай-малкъар, хакас, тувин, орус – басмаланнгандыла. Чыгъармаланы автору уа хакаслы жазыучу Михаил Кильчичаковду, китап аны юбилейине аталгъанды.
- Черек районда да жыйылыу къуралгъанды. Анда устазланы, юйретиучюлени китап бла шагъырейлендирип, юлешген да этгенсе. Бирси районларыбызны мектеплерине, садиклерине уа жетерикмиди?
- Китапланы адамла бек сюйюп алгъандыла. Школланы, библиотекаланы келечилери аны тилеген окъуна этгендиле. Юч регионну да хар бирине 300-ден асламыракъ экземплярла берилгендиле.
Черек районда жыйылыуну къураргъа болушханланы барысына да, районну башчысы Къулбайланы Аланнга, мындагъы Жаш тёлюню юйюне, бирсилеге да ыразылыгъымы билдирирге сюеме. Ёз тилибиз, миллетибиз ючюн ишибизде биригиулюк болса, айный барырыбызгъа ийнанама. Мындан арысында да халкъым ючюн не игиликни да этерге хазырма. Бизни да кимле болгъаныбызны бирсиле да билселе, ол хата этмез деп сунама.
- Ана тилибизни иги билеме деп айталлыкъмыса?
- Сёлешген этгенликге, толусунлай тынгылы билмегеними уа бу китапны хазырлай, бизде болмагъан жаныуарланы, хайыуанланы неда битимлени атларын билалмай, аланы сёзлюкледе кёп излегенме. Андан сора да, хакаслыла бла тувинлиле тюрк мурдорлары болгъан тилледе сёлешгенлерин, китап бла кюрешип тебирегинчи, билмегенме. Аны хайыры бла кесим да кёп затха тюшюннгеними айталлыкъма.
Бизни юйюрде ана тилни билиуге аслам эс бурулады. Атабыз «Заманны» жаздыртмай бир да къоймайды. Сиз да сыйлы болугъуз, юйде эки сабий ёседиле, ала да тауча сёлеширлерине къайгъыргъанлай турабыз.
- Искандер бла шуёхлукъ жюрютесе. Алада сейир, сагъышландыргъан затха тюбегенмисе?
- Хакаслыланы асламысы шаманладыла, христиан динни тутханлары да бардыла. Адет-тёрелери бай халкъды. Тойларында бола тургъанма, бир затларына сейир этгенме. Жаш бла къыз бир юйюр къурагъан кезиуде аланы энчи адетлери барды. Ала аны кесине да «Састой» дейдиле. Иги сагъыш этсенг, анга бизнича «чач той» деп айтыргъа жарарыкъды. Нек дегенде адетни этген кезиулеринде мында чач хайырланылады. Ала уа анга «сас» дейдиле.
Жашны башындан бир кесек чачын алып, аны къызны эшмелерине къошадыла. Бу тёре алада некях этилгеннге саналады. Андан сора да, бу халкъ ташдан, агъачдан этилген суратлагъа табынадыла, алагъа дууала, тилекле этедиле. Къууанч кюнлеринде отха аш-суу беребиз деген адетлери да барды. Эпосларын айтсагъ а, аланы сейир шартлары кёпдю.
Аш-суулары да бизге бек келишеди. Ала да къой сойсала, аны ичин бизнича жарашдырадыла, шорпа этедиле. Айранлары уа кюшлюрекди. Талгъын деп будайдан этилген татлы ашарыкълары барды, къонакълагъа аны бла эмда айран бла тюбейдиле. Къонакъбайлыкъгъа, шуёхлукъгъа ёч халкъдыла.
Искандер бери келсе, Огъары Малкъаргъа, Чегем тарына, бирси айбат жерлерибизге барыучубуз. Алада алай айтырча къаяла да жокъдула, асламысы ёзенледиле, къыйыры-чеги кёрюнмеген. Минги тауну бек жаратханды. Аш-сууубузда уа – хычинлени. Къадарымда аллай адамлагъа тюбегениме ыразыма.
- Малгъа, бахчагъа къарар заман табыучумуса?
- Хау, ишден бош заманымда атама, анама маллагъа, бахчагъа къараргъа да болушама, чалгъы да чалама. Бахчада уллу теплица къурагъанбыз, анда бадыражанла бла нашала ёсдюребиз. Аладан сора туяла да бардыла.
Къарт атам бла агъачха барыргъа да сюеме. Ол уучуду, туз чыгъарыучубуз. Жыртхыч жаныуарла эллеге тюшмезча къарайды да, анга да болушама. Тауларыбызны сюеме, Бызынгыны, Уштулуну жаратама.
Жашауумда анам Тюменланы Ирина бла атам Черкесланы Эльдар билеклик эте келедиле, алагъа ыразыма, саулукъ-эсенлик тилейме. Магистратураны бошап, Кольский жарым айрыкамда инженер-гидротехник болуп ишлеген заманымда юйге тансыкъ бола эдим. Огъары Малкъардагъы ГЭС-де иш табылып, бери къайтханыма, ата-анамы, жууукъну-тенгни къатларында болгъаныма къууанама.
Мокъаланы Зухура.
