9 декабря, 2025 - 09:04
Хьэнцэгуащэ къешэкIыныр ижь-ижьыж лъандэрэ ди лъэпкъым къыдэгъуэгурыкIуэ хабзэ дахэхэм ящыщщ. Ар зэрырагъэкIуэкIым теухуащ Бахъсэн районым хыхьэ Ислъэмей къуажэм щыщ Къардэн Мухьэмэд и Iуэтэжыр.
Уэгъу хъумэ, мазэ бжыгъэкIэ уэшх къемышхмэ, Хьэнцэгуащэ ящIырти кърашэкIырт, иужькIэ тхьэлъэIу тращIыхьыжырти, хьэблэ щIалэгъуалэр, нысащIэхэр Алыхьталэм елъэIурт, уэшх къешхынымкIэ къыдэIэпыкъуну.
Хьэнцэгуащэр пщIыным нэхъ тынш щыIэтэкъым. КъызыхащIыкIыр пхъэ къуэрагъитIт, мыхьэлъэ Iейуэ. КIыхьыр цIыхум и лъагагъым хуэдизу, кIэщIыр кIыхьым и зэхуэдитI хъууэ ягъэхьэзырырти, зэпрыууэ траукIэрт. И теплъэр цIыхубзым ещхьын хуейт. Абы папщIэ пхъэ зэфIэбдзам цIыхубз бостей кIыхьышхуэ щатIагъэрти, хъыдан Iуву зэшыхьэкIа «и щхьэм» IэлъэщI тралъхьэжырт.
Хьэнцэгуащэр хьэзыр хъуа иужькIэ, «Хьэнцэгуащэ зыдошэрэ, Хьэнцэгуащэ махуэ, Ялыхь уэшх къегъэщэщэх» уэрэдым хуэдэу жаIэурэ хьэблэ-хьэблэкIэ кърашэкIырт. Абы цIыхубз хагъэхьэртэкъым (къекIуртэкъым). Ар езыгъэкIуэкIыр щIалэгъуалэхэр арат. ПхужыIэнтэкъым абы сабийуэ къызэщIикъуэр. КъызэщIикъуэнтэкъэ, абы иужькIэ къыхахамкIэ тхьэлъэIушхуэ ящIырти, цIыкIухэр ягъатхъэрт, дин лэжьакIуэ (духьэшы) нэхъыжь кърагъэблагъэрти, тхьэ елъэIурт, зэчыр жаIэрт. Ар къуажэм зылъащIысырти, тхьэлъэIушхуэм хуэкIуэжырт. Хьэнцэгуащэм и «IитIыр» щIалитIым зырызу яIыгът. Ар къезышэкI цIыхухъуитIым фIэкIа къэмынэу, адрей я гъусэхэм пэгункIэ псы яIыгът, хэт къахуэзэми ягъэпскIыну хьэзыру. Унагъуэхэм Iухьэурэ жылэр къызэхакIухьырт. А унагъуэм щыщ псы пэгун иIыгъыу къыщIэкIынурэ, «ущ» жиIэу хьэнцэгуащэми къезышэкIхэми ятрикIэнут. ИужькIэ ахъшэ «кассирым» иритынут, джэдмэ, фIагъэжырти, бжэгъу кIыхьышхуэ яIыгъым фIадзэжырт.
Хьэнцэгуащэр къыщрашэкIкIэ гъуэгурыкIуэм тету хэт хуэзами ягъэпскIырт. А ягъэпскIам ахъшэ къуитын хуейт. ИмыIыгъмэ, зэрыкIуэжу къигъуэту Хьэнцэгуащэр къезышэкIхэм къахуихьыжыну къалэн щащIырт. Илъэс хыщIкIэ узэIэбэкIыжмэ, сэ сыщыпсэу ди хьэблэм къетшэкIар пхъэм къыхэщIыкIа къызэрыгуэкI Хьэнцэгуащэтэкъым. Ар иджыри къэс къуажэдэсхэм ящымыгъупщэжауэ, яфIэгъэщIэгъуэну куэдрэ и гугъу ящIыж.
А илъэсым пхужымыIэну хуабэ хъури, мазитIым щIигъукIэ уэшх ткIуэпс къешхатэкъым. «Псы къежэххэр имыгъущыкIарэт» жаIэу псори гузавэрт. Бахъсэныпсри гъэмахуэм, зэрыжаIэу, нэри пэри зыхьу щытар, уебэкъуэфыну цIыкIу хъуат.
Къуажэдэсхэми колхозми хаса къэкIыгъэхэр гъуэлэжу щIидзат. Псори гъей хъункIэ шынэу, ящIэнур ямыщIэу гузэвэгъуэм хэтт. Сэ абы щыгъуэ епщIанэ классым сыщеджэрт.
Гузэвэгъуэ дыдэт. Сэ зи гугъу фхуэсщIыну Хьэнцэгуащэ тхьэлъэIум хуэдэ ящIын дэнэ къэна, зыми и гум къэкIатэкъым. Си фIэщ хъуркъым абы щыгъуэ Ислъэмей къуажэшхуэм цIыху щIагъуэ къыдэнауэ, абы къримыхьэлIэу.
- ЩIалэгъуалэр фызэхуэси, Хьэнцэгуащэ къефшэкI, тхьэ фелъэIу, зэчыр жыфIэ, нэгъуэщI хэкIыпIэ щыIэкъым, Алыхьталэм фыщыгугъ, - къыджиIащ ефэндыуэ лажьэ ди адэм.
Хьэнцэгуащэ тщIыну хьэблэ щIалэгъуалэ зытхух дызэхуэсащ. Шыбзыхъуэ Жэбагъ, си къуэш Аслъэнбий, Шыгъэлыгъуэхэ Хьэсенрэ Суфянрэ, Лъэкъущохэ Ильясрэ Хьэчимрэ, Чэрим, нэгъуэщIхэри. Къэджыхьри, пхъэ къуэрагъ тэмэм дгъуэтакъым. КъытпэщIэхуэхэр цIынэ зэфэзэщт, хьэлъэ хъужауэ, къыпхуемыхьэкIыну е арэфым хуэдэу къуаншэт. Хьэнцэгуащэ тщIын дгъуэтакъым, сыт хуэдизрэ дымылъыхъуами. Щымыхъужым, гъусэ къытхуэхъуа, ди нэхъыжь Жэбагъ дызэмыжьа псалъэкIэ зыкъытхуегъазэ: «Ей-й-й, сыт фызэлIалIэр. ЦIыхубз хъэлат кIыхьыжь гуэррэ зы IэлъэщIыжьрэ къэвгъуэти, сэ сыфхуапэ. Аракъэ хьэнцэгуащэ жыхуаIэр? Си IитIыр фубыди, фынеуэ».
- Уэлэхьи фIы дыдэу къэбгупсысам ар, хъарзынэ гуэрщ, - жытIэри дыкъэгуфIауэ зэгъусэхэр псори арэзы дыхъуащ.
Куэдрэт ар – къэдгъуэта цIыхубз хъэлатыжьыр Жэбагъ щыдотIагъэ, IэлъэщI къуэлэнышхуэ тыдолъхьэри, и IитIыр тIыгъыу хьэблэм дыкъыдохьэ, щIалэгъуалэ зыхыблыр, «Хьэнцэгуащэ зыдошэрэ, Хьэнцэгуащэ махуэ, Ялыхь уэшх къегъэщэщэх» жытIэу, дунеижьыр ткъутэрэ хьэблэдэсхэм закъедгъащIэу. Ди ужьым итщ пхъэ къуэрагъ кIыхь зыIыгъ щIалитI, джэд къыдатхэр зыфIадзэнур хьэзыру яIыгъыу. Кассири диIэщ.
- Уа, феплъыт мыбыхэм Хьэнцэгуащэ ящIауэ кърашэкIым! Феплъыт, феплъыIуэт абы. Жэбагъщ ар, - жаIэ унэм къызэрыдэхыу дыкъэзылъагъухэм.
- Япэм Хьэнцэгуащэр кърахьэкIыу щытамэ, иджы езым къекIухь.
Зы хьэблэ къэдухатэкъым лъапцIэрышэу, псы тезыкIэнум щхьэкIэ зэныкъуэкъухэу, дунейр яхуримыкъуу бжыгъэншэу цIыхухэр хьэблэм дэз щыхъуам. Ди ужьым къиува цIыкIухэр бжыгъэншэщи, къыпхуэбжынкъым зыхуэдизыр. Еуэ псы къыттракIэ, джэд, ахъшэ къыдат.
ЦIыкIухэр апхуэдизкIэ куэд хъуащи, ипэ дитыну къытлъагъэсыжыркъым, бжьыпэр яубыдащ. Зэхэвэ-зэхэжьэ мыхъуу, а цIыкIухэм Хьэнцэгуащэ уэрэдыр къыддаIыгъ. Уеблэмэ, къытхуэзэхэр гъэпскIынымкIэ къыддоIэпыкъу.
Ди мурадыр къыддаIыгъ хьэблэ нысащIэ зыбжанэм, езыр-езыру псыхэлъафэ ящI. Ди хьэблэр къыдоухри, нэгъуэщI хьэблэ докIуэ. ИгъащIэм Хьэнцэгуащэ яхуапэрэ кърашэкIыу ялъэгъуакъыми, псоми ягъэщIагъуэу гъусэ къытхуохъу. Апхуэдэу Ислъэмей къуажэшхуэм дызэлъащIысащ, зыщиубгъуащ.
Шэджагъуэ нэужьым зыдогъэкъэбзэж, щыгъын тэмэм щыдотIэгъэжри, Шыгъэлыгъуэхэ я деж псори дыщызэхуосыж. НысащIэхэр къокIуалIэ, ерыскъы зэрагъэхьэзырынум хуэдэу псори яIыгъыу. ЛэгъупыIэмпIэхэр зэфIадзэ, стIолхэр кIыхьу ягъэув. ЦIыкIухэр куэду къызэхуэсащ. Дин лэжьакIуэ зыбжани къетшэлIащ. Зэчыр жыIэныр тIэкIу зэпыдгъэуауэ куэбжэмкIэ дыплъэмэ, долъагъу зэрымыщIагъэкIэ зи унэ дыблэкIа, ди гъунэгъу ХьэцIыкIу Нафилэ мыгъуэр, джэдышхуэ иIыгъыу къыдыхьауэ. Къыдбгъэдохьэри, мыпхуэдэу къыдеудэкI абы, дигъэкъуаншэу: «ЛIо ди деж фыныщIыдэмыхьар, сэ адрейхэм нэхърэ сынэхъ тхьэмыщкIэ фи гугъэрэ?»
ПщэфIэныр зэфIэкIыху, псори тхьэ долъэIу, зэчыр жыдоIэ. Апхуэдэу зэман докIри, псори ягъашхэ.
ТхьэлъэIур духыным куэд хуеижтэкъым, дунейм зыкъызэщIищIэу уэшхышхуэм къыщыщIидзам. Псыхьэлыгъуэшхуэ ежэхыу щIидзащ. Къешхащ, щIыр ирикъуа дэнэ къэна, щIигъужауэ.
Сэ сощIэж, дапщэрэ Хьэнцэгуащэ къетшэкIами, уэшхышхуэ къемышхыу къэнакъым зэи. Алыхьталэм и къарур инщ, уелъэIумэ, къыпхуищIэнущ, ар си закъуэу къыщIэкIынукъым зи фIэщ хъур. Алыхьышхуэр сыт щыгъуи уи гум илъмэ, абы и пащхьэ жэуап зэрыщыптыжынур уи фIэщ хъумэ, къыпхуищIэнущ ущIелъэIур, гущIэгъуншэкъым. Щапхъэхэр куэд мэхъу.
