16 декабря, 2025 - 09:15
Хэкум и ЛIыхъужьхэм я махуэр УФ-м и Къэрал Думэм къыщищтар 2007 гъэм щIышылэм и 26-рщ. Абы и унафэм къыщыгъэлъэгъуат: «Дэ ди япэ итахэм я фэеплъыр дгъэлъапIэ къудейкъым, атIэ Совет Союзым и ЛIыхъужьхэу, Урысей Федерацэм и ЛIыхъужьхэу, Георгий Щихъым и орденымрэ ЩIыхь орденымрэ зыхуагъэфэщахэу мы зэманым псэухэми я пщIэр къыдоIэт». 2007 гъэм мазаем и 28-м президент Путин Владимир Iэ тридза иужь, Федеральнэ законым къару игъуэтащ.
Зэ еплъыгъуэкIэ ныбжьышхуэ иIэ хуэдэкъым, арщхьэкIэ а гуфIэгъуэм и лъабжьэр жыжьэ къыщожьэ. 1769 гъэм урысей пащтыхь гуащэ Екатеринэ ЕтIуанэм игъэуващ империем и дамыгъэ нэхъыщхьэр – Георгий Щихъым и орденыр. Георгий щихъым и орденыр дзэм хэтхэм я лIыгъэм, а IэнатIэм щызыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэфIхэм я дамыгъэ лъапIэу щытащ. Нагъыщэу плIы зиIэ орденыр Урысейм и дамыгъэхэм я нэхъ лъапIэу къалъытэрт. Къыхэгъэщыпхъэщ орденым и сыт хуэдэ нагъыщэми ар зратам я лIакъуэм уэркъ цIэр зэрахьэну хуит зэрищIыр. Орденым и 4-нэ нагъыщэр илъэс 25-кIэ дзэм хэтахэм е илъэс 18-20-кIэ флотым къулыкъу щызыщIахэм (зауэ гуэрым хэтамэ) хуагъэфащэрт. Мы орденыр зратахэм я цIэхэр Кремлым и Георгий пэшым и мывэ блыным 1849 гъэм щегъэжьауэ тратхэн щIадзащ.

ХьэтIэхъущокъуэ Исмел
Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Урысейм революцэ къыщыхъун ипэ Георгий щихъым и орденым и япэ нагъыщэр зыхуагъэфэщар зэрыхъур цIыху 25-рэ къудейщ. Георгий и дамыгъэ лъапIэм и нагъыщэ псори зратауэ тхыдэм къыхэщыжыр цIыхуиплI къудейщ. Ахэр: пщы, генерал-фельдмаршалхэу Кутузов-Голенищев Михаил, Барклай-де Толли Михаил, граф, генерал-фельдмаршалхэу Дибич-Забалканский Иван, Паскевич-Эриванский Иван сымэщ. Япэ, ещанэ нагъыщэхэр цIыхуищым – генерал-фельдмаршал Потемкин-Таврический Григорий, генералиссимус Суворов-Рымникский Александр, граф Беннигсен Леонтий – иратащ.

Джэтауэ Уэлий
1917 гъэм екIуэкIа Жэпуэгъуэ революцэм иужькIэ махуэшхуэри орденри щыIэжакъым. 1992 гъэм и гъатхэпэ мазэм Урысей Федерацэм и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым Георгий щихъым и цIэр зезыхьэ орденымрэ Георгий и жорымрэ къыхалъхьэжри, ар Урысейм и президентым и унафэкIэ 2000 гъэм шыщхьэуIум и 8-м щIагъэбыдэжауэ щытащ. ШыщхьэуIум и 13-м 2008 гъэм Осетие Ипщэм къыщыхъуа зауэм иужькIэ мы орденыр ират хъуащ шынагъуэншагъэр, мамырыгъэр яхъумэу хамэ къэралхэм лIыгъэ щызезыхьахэм. ОрденыщIэм и еплIанэ нагъыщэр япэу Кавказ Ищхъэрэ дзэ округым и дзэзешэ генерал-полковник Макаров Сергей къратауэ щытащ.

Бицу Ахьмэд
Адыгэхэми яхэтщ а дамыгъэ лъапIэр зыхуагъэфэща куэд. Я цIэ къитIуэнщ абыхэм ящыщ зыбжанэм, Урысей къэралыгъуэр зэфIэгъэувэным къыпхуэмылъытэн хуэдиз хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэм. Мыбдежым а псоми я гугъу щытхуэщIынкъым, ауэ къыхэдгъэщхьэхукIынщ япэ урысей генералиссимус Черкасский Михаил, император Пётр Езанэр нэгъуэщI къэралхэм щыкIуэкIэ езым и пIэкIэ къигъанэу щытар, Черкасскэхэ Иванрэ Яковрэ, Урысейм и правительствэм и унафэщIым и къулыкъур зыIыгъахэр, дзэ зешэ цIэрыIуэхэр – Ушаков Фёдор, адмиралыр, тенджыз зэхэуэ 38-м щытекIуар, полковник хахуэ ХьэтIэхъущокъуэ Исмел Псыгъуэ, генерал-майорхэу Анзор Мудар, Хьэгъундокъуэ Едыдж, Бекович-Черкасский Тембот, генерал-лейтенант Уэлэгъей Сергей, Георгий сэлэт жорхэм я кавалерхэу Бицу Ахьмэд, Джэтауэ Уэлий, Къугъуэлъкъуэ Мысост, ХьэпцIэ Берд, Анзор Пщымахуэ, Астемыр Дэхъушокъуэ, Ахъуэхъу Кушбий, Бэждыгъу ТIитIэ, Джэрым Мусэ, Дыкъуэ Хьэзешэ, Инарокъуэ Алий, Тхьэзэплъ Исмэхьил, Хьэмыкъуэ Зэчрей, Тамбий Исмэхьил, Байзэт-Джэрий СулътIан, ПэщIэшхуэ Увжыкъуэ, Къэблахъуэ Джэмалбий, Щхьэлахъуэ Рэмэзан сымэ. Къапщтэмэ, Урысейм ис муслъымэнхэм ящыщу Георгий орденыр япэ дыдэ зратар ХьэтIохъущокъуэ Исмелщ. Дунай псыр хым щыхэхуэм деж тета Измаил тырку быдапIэр къыщащтэм щыгъуэ зэрихьа лIыгъэм папщIэ. ХьэтIохъущокъуэ Исмел и цIэр адыгэ IуэрыIуатэми уэрэдыжьхэми къыхощыж, «Исмел псыгъуэкIэ» еджэу щытащ. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Исмел XVIII лIэщIыгъуэм и кIэхэм XIX и пэхэм псэуащ икIи Къэбэрдейм сыт хуэдэ Iуэхушхуэ щекIуэкIами хэтащ.
СССР-м и лъэхъэнэм нэхъ пщIэшхуэ дыдэ зыпылъу щытащ «Совет Союзым и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр. Псори зэхэту Совет Союзым и ЛIыхъужь цIэр фIащащ цIыху мин 12-рэ 772-м. Иужьрейуэ а цIэ лъапIэр зыфIащар ещанэ рангым ит капитан Солодков Анатолийщ (1991 гъэм).

Анзор Мудар
1992 гъэ лъандэрэ ди къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэщ «Урысей Федерацэм и ЛIыхъужь» цIэ лъапIэр. Ар зыхуагъэфащэр къэралымрэ цIыхубэмрэ ехьэлIауэ лIыхъужьыгъэ зезыхьэ, псэемыблэжу зыкъэзыгъэлъагъуэ цIыхурщ. Урысей Федерацэм и ЛIыхъужь цIэр езытыр УФ-м и президентырщ.
Илъэс къэс дыгъэгъазэ мазэм Кремлым и Георгий пэшым щрагъэблагъэ Совет Союзымрэ Урысей Федерацэмрэ я ЛIыхъужьхэр, апхуэдэуи ЩIыхь орденымрэ Георгий Щихъым и орденымрэ зыхуагъэфэщахэр. Езыгъэблагъэр Урысей Федерацэм и президент, УФ-м IэщэкIэ ЗэщIэузэда я Къарухэм я УнафэщI нэхъыщхьэ Путин Владимирщ.
ГуфIэгъуэр Iэтауэ къэрал псом щагъэлъапIэ. Абы егъэщIылIа зэхуэсхэр щокIуэкI дзэ-хэкупсэ клуб зэмылIэужьыгъуэхэм, щэнхабзэм и IуэхущIапIэхэм. Махуэшхуэр ягъэдахэ абы и щIыхькIэ щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм щат концертхэм.
