23 декабря, 2025 - 09:13
Тхылъым гъуэгуанэ кIыхь къикIуащ Вавилонрэ Шумеррэ я ятIэ таблицхэм, Египетым и папирусхэм щегъэжьауэ, ику ит лIэщIыгъуэхэм я пергамент тхылъхэм, икIэм-икIэжым, ди зэманым щыIэ тхылъымпIэ тхылъхэмрэ электронэ щытыкIэ зиIэхэмрэ нэс. И фIэщыгъэми къызэрыхэщщи, тхылъым и къэгъэщIыныр жыгым епхащ. Пасэм тетхыхьу къагъэсэбэпу щытащ жыг пхъафэм къыхэщIыкIа теIущIыкIыпIэ цIыкIухэр. Нэхъ пасэрей дыдэ тхылъхэр къыщыунэхуащ Вавилоным, Шумерым, Пасэрей Мысырым, Ассирием. Ар Iэмал зимыIэ Iуэхугъуэт къэралыгъуэр зехьэным, дэфтэрхэр хъумэным, пащтыхьхэм я лIакъуэхэр къетхэкIыным, суд унафэхэр зэхуэхьэсыным, нэгъуэщIхэми теухуауэ. Ауэ дэфтэр е щIэныгъэ Iуэхухэм теухуахэм нэмыщI художественнэу гъэпса япэ тхылъыр Пасэрей Шумерым къыщыунэхуащ. Ар «Эпос о Гильгамеше» тхылъырщ. Пасэрей тхылъыжьхэр щызэхуахьэсыжауэ археологхэм къагъуэтыжауэ щытащ Ашшурбанипал ассирийск пащтыхьым и пасэрей библиотекэр. Пасэрей къуэкIыпIэм и тхылъхэр абдеж зэуIу щащIауэ щытащ пащтыхьым и унафэкIэ. Пасэрей библиотекэхэм ящыщу нэхъ абрагъуэ дыдэр мысыр пащтыхь Птолемей и унафэкIэ яухуэгъа Александрийск библиотекэрщ. Абдеж щызэхуахьэсауэ щытащ алыдж гупсысакIуэхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ ятхахэр, тхыдэ лэжьыгъэхэр, египет, вавилон IуэрыIуатэр, художественнэ романышхуэхэр. Александрийск библиотекэр диным игъэжэкъуахэм ягъэсауэ щытащ.
Пасэрей Урымым псом хуэмыдэу щызэщIэлъэIэсауэ щытащ романхэр. Урымхэр тхылъ еджэрт къащыпэщIэхуэм деж: жыг хадэхэм, хьэмэмым, уеблэмэ ефэ-ешхэ зэхуэсхэм. Нэхъапэм хъурейуэ шыхьа тхылъымпIэхэм тхыгъэхэр тетхауэ щытамэ, ар къызэгугъуэкIа урымхэм къагупсысащ тхылъымпIэр напэкIуэцI щхьэхуэурэ зэпагъэжу, зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу тхылъ щIыкIэу зэхуахьэсыжыну. Апхуэдэ тхылъхэр тыгъэ лъапIэуи ятырт. Апхуэдэу къежьащ ди зэманым тыншу тIэщIэлъ тхылъым и теплъэр.
Урым къэралыгъуэр щэщэжа нэужь, тхылъ Iуэхури екIэкIуащ. Урымхэмрэ алыджхэмрэ я пIэ къиуващ Цицерон, Витрувий, Аристотель сымэ емыджэф щIэныгъэншэхэр, лейзехьэхэр. Абы щыгъуэ зэпыуауэ щытащ Европэм ащтымыр (папирус) ирашэнри.
Ику ит лIэщIыгъуэхэм Европэм ащтымыр щыщымыIэжым, пергаментыр къэунэхуащ. Абы и фIэщыгъэр къытехъукIащ Пергам къалэм. Ди эрэм ипэкIэ ІІ лIэщIыгъуэм а къалэм къыщрагъэжьауэ щытащ псэущхьэхэм я фэ гъэгъуам тетхыхьу. Апхуэдэу, пергаментыр къагъэсэбэп хъуащ ащтымым нэхърэ нэхъ къащтэу. Ар нэхъ быдэт, лъэныкъуитIми утетхыхь хъурт, уеблэмэ птхар тебгъэкIыжурэ нэгъуэщI тептхэжи хъурт. Ауэ пергаментыр егъэлеяуэ лъапIэт, пергаменнтыр бгъэхьэзрыну гугъут. Ар зэрагъэпэщыным текIуадэрт тхьэмахуитIи нэхъыби. Жэмыфэ, мэлыфэ, бжэныфэр сэху зыхэлъ псым халъхьэрти ягъэхужьырт, лантIэ ящIырт. ПергаментыфIыр иджырей тхылъымпIэм хуэдэу хужьт, ауэ хьэлъэт. Тхылъ щызэкIрашхэкIэ, пергамент напэхэм я зэхуакухэм пхъэбгъу пIащIэ цIыкIухэр драгъэубыдэрт. Зы тхылъым текIуадэрт жэмыфэ зыхыбл. Абы къыхэкIыу ику ит лIэщIыгъуэхэм тхылъыр апхуэдизкIэ лъапIэти, унагъуэ къулейхэми щIагъуэу къахуэщэхуртэкъым. Пергаментым къыхэщIыкIа тхылъхэм килограмми 10-м нэс я хьэлъагът.
Монаххэм тхылъхэм ярытхэр къратхыкIыурэ скрипториехэм тратхэрт. ТетхыкIакIуэр IэщIагъэ щхьэхуэу къэунэхуащ. Ику ит лIэщIыгъуэхэм тхылъ тептхыкIыныр тынштэкъым. ТетхыкIакIуэхэр щылажьэр жэщырт икIи уэздыгъэ нэфкIэ лэжьэн хуей хъурт. Жэщщысыр нэми зэран хуэхъурт, я бгыр къэгъэшауэ куэдрэ зэрыщысри узыншагъэмкIэ щIагъуэтэкъым. Гугъу пэтми, хъэтI дахэкIэ тхэрт, къаз къауц къагъэсэбэпырти.
ТхылъымпIэр къагъэсэбэпу ирагъажьэри, тхылъ Iуэхуми псынщIэу зиужьу щIидзащ. Къапщтэмэ, тхылъымпIэр пасэу къыщыунэхуащ Пасэрей Китайм. ТхылъымпIэ тхылъхэри къыщIагъэкIырт, тхылъымпIэ ахъши къагъэсэбэпын щIадзат. Ауэ европейхэм тхылъымпIэр япэу къыщацIыхуар жорзехьэхэм я зекIуэм (крестовый поход) щыгъуэщ – хьэрыпхэм ар щызыIэрагъэхьат китай сондэджэрхэм я деж. Жорзехьэхэм хьэлэмэт ящыхъуат хьэрыпхэм тхылъымпIэр къызэрагъэсэбэпыр. Хьэрыпхэр тхылъымпIэм тетхыхьхэрт, тхылъымпIэр зэрымылъапIэр къагурыIуэри, хьэпшыпхэр кIуэцIашыхьырт.
Мыгувэу европейхэм, езыхэми къыщIагъэкIыу щIадзащ. ТхылъымпIэ тхылъхэр куэдкIэ нэхъ пудт пергаментым къыхэщIыкIахэм нэхърэ. Ар цIыхубэми къащэхуф хъуащ.
XV лIэщIыгъуэм тхылъ Iуэхум егъэлеяуэ зиужьащ. Нэмыцэ IэпщIэлъапщIэ Гутенгберг Иоганн тхылъ зэрытрадзэ станок ищIащ. АбыкIэ япэ тхылъыр, Библиер, къащыпауэ щытащ. Апхуэдэу къэунэхуащ тхылъ тедзэныр. Дунейм щIэныгъэр щызэщIэлъэIэса, школхэр къежьа нэужь, тхылъхэм псом хуэмыдэу щIэупщIэ яIэ хъуащ. Нэхъапэхэм тхэныр диным нэхъ ехьэлIауэ щытамэ, иджы романхэри, художесвеннэ тхыгъэхэри, щIэныгъэ трактатхэри, медицинэм, астрономием, пщэфIэным ехьэлIа тхылъхэри традзэрт. Япэрей тхылъымпIэ тхылъхэр теплъэкIэ щIагъуэу къащхьэщыкIыртэкъым пергаментым къыхащIыкIыу щытахэм. Гот (готический) шрифт жыхуаIэмкIэ тедзат, езыхэри хьэлъэт. Итальян тхылътедзэ Мануций Альд гот шрифтхэр япэу ихъуэжауэ щытащ тыншу укъызэджэф хьэрфхэмкIэ. А лъэхъэнэм ирихьэлIэу къэунэхуащ цензурэкIэ зэджэри. Коперник Николай, Галилей Галилео сымэ я щIэныгъэ лэжьыгъэхэр дунейм къытехьэу ямыдэ хъуащ. Цензурэм къапиубыдащ француз узэщIакIуэ Деламберрэ Дидрорэ я энциклопедиехэр. Ахэр гъэпщкIуауэ куэдрэ традзащ.
Япэрей тхылъ тедзапIэхэм щылажьэхэрт хьэрфхэр къэзыщыпхэр, напэкIуэцIхэр зыгъэщIэращIэхэр, тхылъ напэхэр зэкIэрызышхэхэр. Пасэрей тхылъ тедзапIэхэм къыщыдагъэкIауэ ди зэманым къэса тхылъхэм доллар мин бжыгъэ я уасэщ. Псалъэм папщIэ, абыхэм ящыщщ Сервантес Мигель и «Дон Кихот»-р.
XІX лIэщIыгъуэм литературэр куэду зэбгырыкI хъуащ. Детективхэр, бзылъхугъэ романхэр, фантастикэхэр бжыгъэншэу щыIэт. Иджы тхылъхэм цIыхухэр еджэрт я щIэныгъэм хагъэхъуэным къыщынэмыщIауэ, зытрагъэун папщIи. Ауэрэ щIэупщIэшхуэ зимIэ тхылъхэр къыдагъэкIащ. Англием щытрадзащ Конан Дойль Артур «Приключения Шерлока Холмса» зыфIищар. XІX лIэщIыгъуэм и кIэухым, ХХ-м и пэщIэдзэм а тхылъыр егъэлеяуэ цIэрыIуэт. ХХ лIэщIыгъуэм псом нэхъ цIэрыIуэ хъуащ Ролинг Джоан и «Гарри Поттер» тхылъыр.
Ди зэманым къэунэхуащ электрон тхылъхэр. Интернетым Iэмал къует узыхуейм уеджэну. Ауэ тхылъымпIэкIэ тедза тхылъым и фIагъыр абы зыкIи мыхьэнэншэ щIэхъукIакъым. Тхылъыр я Iэм IэщIэлъу еджэну нэхъ къащтэ цIыхухэм.
Гугъуэт Зарэ.
