10 марта, 2026 - 11:55
Бюгюнлюкде жаш тёлюню келечилери ёсген эллерине къайтып, урунуу жолларын анда бардырыргъа сюйселе, ол ышан кёллендиреди. Устазла бла байламлы болумну барыбыз да билебиз. Аны ючюн бютюн къууанабыз тау эллерибизде мектепледе жаш адамларыбыз ишлеселе.
Ишни юсю бла Булунгуда болгъан кюнюбюзде Къаракъызланы Ислам бла ушакъ этгенбиз. Ол элни Шахмырзаланы Саид атлы школунда тарыхдан бла обществоведениядан дерсле береди.
- Ислам Маратович, мектепде устаз болуп къалай бла башлагъанса ишлеп?
- КъМКъУ-ну тарых факультетини 3-чю курсун бошап, туугъан элимде школгъа устаз болуп. Окъуу юйде деканыбыз бла келишип, кесими дерслериме чырмау болмазча амалны излегенме. Манга юлгю уа тарыхдан устазым Гыттыуланы Сакинат Хызыровна болгъанды. Ол кеси да мында 50 чакълы жылны аслам тёлюню окъутуп, кёп болмай кетгенди ишден. Аны тарыхны дерсин къалай сейир бергенин, кесине тынгылата билгенин бир сёз бла айтхан да къыйынды. Заманын, билимин да аямай, мени ОГЭ-ге, ЕГЭ-ге да тарыхдан, обществознаниядан да ол хазырлагъанды.
- Усталыкъ эришиулени озгъан окъуу жылда бардырылгъан район, республика урумларында жетишимли болгъанынгы, алчылыкъны алгъанынгы да билебиз. Энди уа сюерикмисе аллай конкурслагъа къатышыргъа?
- Жаш устазланы араларында эришиу боллугъун школда билген эдим. Эм алгъа район урумгъа керек болады барыргъа. Ары уа темасына тийишлиликде нейросетьлени, жалгъан акъылны дерсде къалай хайырланыргъа боллугъу бла байламлы презентация къурагъанма эмда анда биринчи жерни алгъанма. Республика даражалы кезиуюнде уа танымагъан сабийлеге дерс бересе. Аны бла бирге уа ол презентациянгда кёргюзтген амалларынгы дерсингде хайырланаса.
Эришиуню бу урумунда уа призёр болгъанма. Республика даражада биринчи жерге Тырныаууздан таулу жаш Мирзоланы Салим чыкъгъанына кёлюм бютюн кётюрюлгенди. Ол кеси да тарыхдан бла обществознаниядан дерсле береди да, аны ючюн бегирек сейир эди манга аны ишине къарагъан. Жамауат аллында сёлеше, билимин да кёргюзте билген адамды.
Быллай конкурсха къатышыргъа уа дагъыда сюерикме. Нек дегенде анда кёп затны кёресе эмда кесинге юлгюге да андан аслам амалны сайлайса. Сёз ючюн, гитчерек класслада тюрлю-тюрлю оюнланы къурап, дерсни ол халда бардырсанг, аны бегирек жаратадыла.
- Энди тарыхны да Бир къырал сынауланы тизмесине къошаргъа кереклисини юсюнден айтылады. Къалай сунаса, биз анга хазырбызмы, сабийлеге ол къыйын боллукъ тюйюлмюдю?
- Энчи кёз къарамымы айтсам, къыйын а боллукъду, деригим келеди. Нек дегенде алыкъа анга толусунлай хазырбыз деп да сунмайма. Кесигиз билесиз, тарых – ол тынч дерс тюйюлдю, анда тюрлю-тюрлю датала, башха-башха шартла бек кёпдюле. ЕГЭ-ни тынгылы берир ючюн а, окъуучу аллай затланы билирге, аны аслам темадан ангылауу болургъа да керекди.
Окъуугъа бу жаны бла кирлигин алгъадан билген болуп, сабий 5-чи классладан башласа анга хазырланып, ол заманда къыйын да болмаз. Билемисиз, аны не ючюн айтама: тамата классла эслерин бегирек сайлагъан окъууларына кирир ючюн керек боллукъ сынаулагъа бурадыла да, бирсилеге хазырланыргъа заманлары артыкъ къалмайды.
Барыбыз да ёз республикабызны, къыралыбызны тарыхларын иги билирге борчлубуз. Дерсден сынау берген – ол башхаракъды, кеси да адамны къайгъы сезимин кючлендиреди.
- Бюгюнлюкде тарых шартланы сабийлеге тюзлюгюча ангылатхан тынч болмагъаныны юсюнден айтыла келеди. Шёндю дерсликледе берилген информация уа къалайды?
- Сёз ючюн, кесим мектепде окъугъан заманнга къайтсакъ, ол кезиуде даулашлы темала кёп эдиле. Алагъа алимлени кёз къарамлары энди да башха-башхадыла. Бир-бирле онунчу ёмюрге дери тарыхны окъутур кереклиси да болмаз деген окъуна оюмдадыла. Быллай тюрлю оюмлагъа студент кезиуюмде да тюбей тургъанма. Алай эсе да, биз устазла, сабийлеге къыралыбызны, туугъан эмда ёсген жерибизни тарыхларын керти эмда ачыкъ шартлада окъутургъа, ангылатыргъа борчлубуз.
- КъМКъУ-ну магистратурасында окъуй тургъанынгы билдиргендиле ишчи нёгерлеринг. Аны да тарых ыздамы сайлагъанса?
- Ары кире туруп да школда къалып, мында ишлеригими юсюнден сагъыш этгенме. Устаз эсем деп, инклюзиялы билим бериуню психология-педагогика ызын сайлагъанма окъургъа. Жашырмайма, къыйынды. Алай эсе да, бюгюнлюкде, жаланда билим бериуде угъай, жашауну башха бёлюмлеринде да инклюзия жаны бла айныугъа аслам эс бурулгъанын кесигиз да биле болурсуз. Аны тюзге санайма эмда бу жаны бла алгъан билимим ишимде да себеплик этеригине ийнанама.
- Бюгюнлюкде устаз къаллай болургъа керекди?
- Эм алгъа ол сабийлени сюерге керекди, алайсыз бир адам да школда ишлеяллыкъ тюйюлдю. Ала сени сюйгенинги, кесинги тенглерингеча, хурмет бергенинги ангыласала, буюкъмай, оюмларын да айтадыла. Сабийге уа устазны къарамы, ауазы окъуна энчи магъананы тутадыла.
Алагъа «Сен эталлыкъ тюйюлсе» деген сёзлени бир заманда да эшитдирирге жарамайды. Ол кесини билимине, къарыууна ышанырча этерге керекди. Башхача айтханда, устаз жууаплылыкъны сезгенлей турургъа тийишлиди. Аны бла бирге аладан билимни къаты сураргъа да. Нек дегенде артда алагъа сени ким окъутхан эди деп сорулмай къалмайды жашауда.
- Бюгюнлюкде жашла устазлыкъны, школну ишин сайларгъа артыкъ базынмайдыла. Аны сылтауу неде болгъан сунаса?
- Билемисиз, бирде жаш адамла къайда да иш хакъны айтадыла дегенча кёрюне эсе да, ала бегирек жууаплылыкъдан къоркъгъан сунама. Устазны боюнунда уа, ангылайсыз, уллуду жууаплылыкъ. Ол жаланда сабийлеге дерс бергени бла чекленип къалмай, аны саулугъу, жамауат арасында кесин жюрютгени дегенча, дагъыда аллай кёп ышанла ючюн жууаплылай къалады. Алай эсе да, эм алгъа уа, белгилегенибизча, сабийни сюе билирге тийишлиди. Ол а окъуучуну билимни, окъуулулукъну жолунда таукел барырча эталлыкъ ышаннгылы сюймеклик болургъа керекди.
Трамланы Зухура.
