27 апреля, 2026 - 09:15
Адыгэм и Iэгур и Iэнэщ
«Адыгэм и хьэщIэр быдапIэ исщ», - жеIэ пасэрейм. И тыншыпIэрэ и шхынкIэ зыхуей хуимыгъазэу зигъэпсэхунукъым.
Нэмыцэ щIыналъэм къикIри, си ныбжьэгъум хьэщIэ къыхуэкIуат.
Мазэ щыIэну жызыIа зэщхьэгъусэхэм тхьэмахуитIщ зэрызаIэжьар.
- Фи шхыныр къэуатыщэщ, икъукIэ куэд дывогъэшх, ар дэ дэзэгъынукъым. Илъэсым тшхын хуейр фи деж щытшхащ, абы фIэдгъэкIмэ, дысымаджэнущ, - укIытэурэ жаIэрт абыхэм.
Зэрымыгугъауэ псынщIэу щIэпхъуэж я хьэщIэхэм щхьэусыгъуэ ящIар, дауи, абыхэм я гуапэ хъуакъым.
Ерыскъыр мащIэу къэзыIэту емыса адыгэм, и хьэлыр ихъуэжынукъым. ИгъащIэми аращ дызэрекIуэкIыр, дыкъызэрекIуэкIынури апхуэдэущ.
Ар ди лъым хэлъщ.
Нэчыхьытх
Япэм щыгъуэ жэщу хьэгъуэлIыгъуэхэр ящIу щытащ.
Нэчыхьытхым ягъэкIуэну зыжраIа щIалэм хуабжьу зигъэщIэращIэу пэшым щIэту, и адэ къуэшым и къуэр къыщIыхьащ.
- Дахэу зыпщIрэ! – догушыIэ къуэшыр.
- НтIэ, Iэу, хьэщIапIэ докIуэ.
- Иджы абы къыфтракъузэурэ куэду фрагъэфэнущ. Ухуеймэ, бжесIэнщ чэф узэрымыхъуну Iэмал.
- Ар сыт хуэдэ?
- Дагъэ цIынэу кумбыгъитI ефэ, гъунэгъуу фадэр къыппкърыхьэнукъым.
И фIэщ мэхъури, щIалэм дагъэр ирефри макIуэ.
ЗдэкIуам, Iэнэм ягъэтIыса къудейуэ къызэIохьэри зыкъыщIрегъэш… Апхуэдэу нэчыхьытхыр зэфIэкIыху, щIыхьэ-щIэкIыу щIыбым дэтащ. Ефэн дэнэ къэна, зы дзэкъэгъуи зыIуилъхьэну хунэсатэкъым.
ЕтIуанэ махуэм и къуэшым и деж фIэнэну макIуэ. Дыхьэу къызэрилъагъуу, щIалэр шыгъуэгумкIэ хэлъэдауэ:
- НтIэ укъэзгъэпцIа, чэф ухъуакъым, пэжкъэ? – дыхьэшхыурэ къызэпсэлъэкIырт.
Шыдым и хъыбар
- Си къуэш цIыкIумрэ сэрэ, лIы тыкъыри дыхъуауэ апхуэдэт, дрилажьэу зы шыд диIэт, - жеIэж дадэм. – Удз цIыни пыдупщIырти къритшэрт, бэкхъым жэмыжьым къыщыкIэрыхухэри иридэтшырт. Шыдыгу быдэ цIыкIу ди адэм тхуищIат.
Зы пщэдджыжь гуэрым шыдыр дэкIри кIуэдат. Куэдрэ дылъыхъуащ дымыгъуэтыжу. Дигу хуабжьу къеуэрт. Ди гъунэгъу Цуц нанэм и гугъу ищIу зэхэсхат къуажапщэмкIэ зы джэшыдз Iэзэ гуэр зэрыдэсыр. Зыми яжезмыIэу, нэху здэщым, сокIуэ а Iэзэр щыпсэум. ЦIыху куэди щытт. Дыгъэри пэзазэу уафэгум итт. Хуабащэт. ИтIанэми сыщытащ цIыхухэр зэтекIыу си щIыхьэгъуэр къэсыху. СыщIохьэри, пэш кIыфIым зы лIы гъур, жьакIэ тIэкIуи тету, Iэнэм бгъэдэст.
- Сыт техуэр укъыщIэкIуам? – къызоупщI лIыр.
- Крест, - жызоIэ.
Пэжу ди шыдыр фIыцIэт. Иджы абы къызэрыщыхъуар хъыджэбз гуэр сигу ирихьу, абы щхьэкIэ сыкIуауэт.
- Сыт и ныбжь? – жеIэ.
- Илъэсищ хъуауэ шыдыгум щIыдощIэ, - жызоIэ.
ЛIыр къызэплъри, и жьакIэпэр пысысыхьу дыхьэшхащ. СыщIэкIуар зэрышыдыр къыщищIэм, джэшыр къищтэри дридзеящ, къехуэхыжа нэужь, хэплъэурэ жеIэ:
- Уи шыдыр къэбгъуэтыжынущ.
Махуищ дэкIри си къуэшым къигъуэтыжат. Зы лIы гуэрым гум щIищIауэ куэншыб иридишу хуэзат.
- Мыр си шыдыращ, къызэтыж, - жриIащ.
- Ар дауэ си фIэщ пщIын? - къоупщI лIыр.
- КъыщIэтIыкIи, ди пщIантIэм нэкIуэжынущ, - жреIэ си къуэшым.
Шыдыр лIым къыщIитIыкIри, зэрыжиIам хуэдэу, езыр-езыру ди пщIантIэм къыдыхьэжащ. Абы иужькIэ зэи кIуэдакъым. Сэри Iэзэ сыкIуауэ зыми зыкъезгъэщIакъым.
ЛIэным лIыгъэ хэлъщ
Бжьыхьэр щIыIэ дыдэт. Пасэу жыгхэми запхъэхат. Пшагъуэр Iуву телъми, мыувыIэу уэшх жьгъыдзэр кърипхъыхми, мэрем пшыхьти, зэрахабзэу, жэмыхьэтыр мэжджытым екIуэлIащ. Нэмэзыр ящIа нэужь, хуэмурэ лIыжьхэр зэбгрыкIыжащ, ауэ Къасбот жэщыр хэкIуэтэху щIэсащ, иригъаджэ щIалэхэм дерс яриту.
Зэкъуэшхэм ящыщу Къасбот еджэным хуабжьу хущIэкъуу щилъагъум, адэм ар щIигъэтIысхьащ Бахъсэн дэта мыдрисэм. Ар къиуха нэужь Темырхъан-Шурэ (Буйнакск) щыIэ еджапIэм и щIэныгъэм щыпищащ. ЩIэныгъэм хуэпабгъэ щIалэр абдежым къыщызэтемыувыIэу Тыркум макIуэ. АдэкIэ и щIэныгъэм щыхегъахъуэ Иерусалим щIыналъэм. Хэкум къыщыкIуэжым пхъуантэшхуэ дэз КъурIэн лъапIэ къыздишащ. Къэдабэ щабэхэр зытебза тхылъ лъапIэхэр мэжджытым щIилъхьащ. Къуажэр мыхъуу, куей иным и ефэнды нэхъыжьу ягъэува Къасбот пщIэшхуэ къыхуащIырт, жылэр чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэрт. ЕджакIуэ куэду иIэт. И зэман, и къару емыблэжу щIалэхэр иригъаджэрт, езым ищIэ псомкIи ядэгуашэрт.
Дерсхэр йокIуэкI. Жэщыр фIыуэ хэкIуэтауэ щIалэхэри зэбгрыкIыжащ.
Къасбот и гъусэу къыщIэнар и дэIэпыкъуэгъу Хьэсэнт.
Абы жреIэ: «Хьэсэн, сэ си Iуэху зытетыр уэ фIыуэ бощIэ. Сэ нобэ-пщэдей сыдашынущ. ПсэупIэ срагъэхуэнукъым. Дапщэрэ сраджа, щагъэтыжыркъым. Си гум ещIэ, сэ мыхэр фIырыфIкIэ скIэрыкIынукъым. Уэ сыткIи дзыхь пхузощI. Мыбы тхылъ лъапIэу щIэлъыр щIэтхыу дымыгъэпщкIуу хъунукъым. Мыбы къэсмэ, ахэр щысхьынукъым, ягъэсынущ. Уо бощIэ абыхэм я хьэлыр».
Зыкъомрэ зэчэнджэща нэужь, зэгурыIуэри, тхылъ лъапIэхэр пхъуантэшхуэм далъхьащ, хъыдан Iувхэр кърашэкIри, мэжджыт лъапэм деж щыщIатIащ.
Зыми къамылъагъуу тIури мэжджытым къыдэкIыжащ…
И псэм зэрищIам хуэдэу, етIуанэ махуэм, пшапэр зэхэуа къудейуэ, Къасбот къакIуэри дашащ. И щхьэгъусэм жриIат пхъуантэр здигъэпщкIуар. Зэман дэкIа нэужь, и къуэми езым иригъэджахэми куэдрэ къалъыхъуащ Къасбот игъэтIылъа тхылъ лъапIэхэр, ауэ ягъуэтыжакъым. Iэм къимыщтэ зыри ауэ кIуэдыркъым. Иджыри куэдрэ сигу къокI, си адэшхуэм ягъэсынкIэ шынэу игъэпщкIуа тхылъ лъапIэхэр зыгуэрхэм я унэм зэрыщIэлъыр.
Зы лъэныкъуэкIэ, ягъэса нэхъри ари нэхъыфIщ.
НэхъыжьыфI здэщыIэм, нэхъыщIэфIи щыIэщ
Ахъшэ хъумапIэм сыщIыхьащ, сожьэ, къыщызэджэнум, щхьэгъубжэ IухьэпIэр къыщыслъысынум. ЩIалитI си зы лъэныкъуэмкIэ щысщ, зыр щыс къудейтэкъым, атIэ, игъэщIеикIауэ шэнтиуэм илъщ.
ФIыуэ зи ныбжь хэкIуэта адыгэ лIыжьыр къыщыIухьэм, сыкъэтэджащ. ТIысыпIэ иIэт куэду, ауэ сыкъыхуэтэджат хабзэм тету.
«Сиди», - жеIэ лIыжьым. Мыдрей си бгъумкIэ щытIысащ. Къызэпсэлъэн щIедзэри, урысыбзэт. «Сыадыгэщ», - жызоIэ. АрщхьэкIэ «сызэхихыркъым». Езыр зыхуейм урысыбзэкIэ тепсэлъыхьащ, псори иубащ, и чэзур къэсу ираджэху. Ари сигу къеуауэ мыдэкIэ щылъ щIалэм схуэмышыIэу: «КъекIурэ адыгэ щIалэр апхуэдэу мыбдежым ущылъыну», - жызоIэ.
ЗанщIэу къызэфIэтIысхьащ, къызбгъэдыхьэри:
«Къысхуэгъэгъу, ди анэ», - къызжиIащ.
Гуапэт ар зэхэпхыну.
Дахэщ ди щIалэхэр, зыгъэсын нэхъыжьхэр дымащIэу аращ.
Ди бзэмкIэ дыпсэлъэнукъым, ди ныбжьыр нэсами, ди хъуреягъкIэ щекIуэкIым гу лъыттэнукъым, ди щхьэ Iуэху фIэкIаи къетхуэкIынукъым.
Багъ Марьям.
