4 мая, 2026 - 09:15
Ёз тиллени айнытыугъа ана тилле бла байламлы байрамла къошумчулукъ этемидиле, бюгюнлюкде окъутуу не халдады дегенча затланы билирге сюйюп, Нальчикни 27-чи номерли мектебинде ана тилден бла адабиятдан окъутхан, республикабызда сынамлы устазларыбыздан бири Гелястанланы Людмила бла ушакъ этгенбиз. Малкъар тилден бла адабиятдан устазланы аттестацияларыны экспертли комиссиясыны таматасыды. «РФ-ни битеулю билим бериуюню сыйлы ишчиси» деген даражалы атны жюрютеди, урунууну ветераныды.
- Людмила Оюсовна, 8 сентябрь былтыр биринчи кере Россейни халкъларыны тиллерини кюню бла белгиленнгенди. Аны алайлыгъы миллет тиллени окъутуугъа, аланы сакъланыуларына къошумчулукъ этер деп ышанамысыз?
- Хар къайсы байрам да адамны жюрегин къозгъамай, энчи сезим бермей къоймайды. Бу кюнню уа Владимир Путин белгили аварлы поэт Расул Гамзатовну туугъан кюню бла байламлы этгенди. Бизни да кёпдюле аллай даражалы адамларыбыз, жаш тёлюге аланы жашау, чыгъармачылыкъ жолларын айтханлай, адабият ингирле къурагъанлай, назму окъуулагъа къатышханлай тура эсек да, дагъыда быллай байрам къошулгъаны ышаныу туудурады.
- Ана тиллени дерслерини сагъат саны азайгъаны жарсытады. Сабийге сынамлы устаз бергенни бир башха биреу бераллыкъ тюйюлдю. Бу жаны бла тюрлениуле боллукъдула деп ышанамысыз?
- Хау ол кертиди, дерслерибиз азайгъандыла. Биз, устазла, татарлыла, башкирлиле кеслерини тиллерин къалай окъутханларына къарап, тенглешдирген да этебиз. Алада уа дерсле бизден иги да асламдыла.
Мектеплеге жангы ФГОС-ла кийирилгенли уа, дерслерибизни сагъат санлары азайгъандыла. Башхача айтханда, ол стандартла окъутуу процессде бардырылып тебирегенде, ана тиллеге ючюшер сагъат бёлюннгенди. Артда уа ол, биягъыча, жыл жарымында алышындырыла эди. Орта эсеп бла тергеп айтханда, ол кезиуде окъуна эки дерсибизге ыйыкъны ичинде 1,5 сагъат жетгенди.
Арт жылладан башлап ыйыкъгъа бир дерс этип къойгъандыла. Анга дагъыда классдан тышында бардырылгъан иш халда бир дерс беребиз сизге деп, алай айтадыла. Былайда ангылата кетейик, классдан тышында иш – ол биринчи сменнге дерслеринден сора болады, экинчи сменнге жюрюгенлеге уа – алыкъа бирси дерслери башланнгынчы заманда. Андан сора да, сабий бу «Классдан тышында бардырылгъан иш» деген дерсге барлыгъын бла къаллыгъына атала бла анала сайлайдыла. Устазла уа анга да энчи программа жарашдырыргъа керекдиле.
Андан тышында да, ата-аналагъа былайда жашлары бла къызлары бу дерсде жаланда малкъар тилними огъесе адабиятнымы окъусала излей эселе, аллай сайлауну этерге да эркинлик бериледи. Башхача айтханда, сёз ючюн, алгъын биринчи классда бир жылгъа 99 дерс жетип тургъан эсе, энди аланы саны 33-дю. Ол заманнга харфланы тынгылы окъутургъа да жетишаллыкъ тюйюлсе.
Алайды да, бу болум бизге уллу жарсыуду. Элледе да алай болгъаны уа бютюнда жарсытады. Аны уа бизге жангы ФОП-лагъа тийишлиликде этиледи деп да ангылатадыла, ала айтханнга кёре, мектеп ыйыкъны ичинде беш кюнню ишлей эсе, сабийлеге ауур тюшмезча, ол алай болургъа керекди.
- «Ана тилим – жаным-тиним, мени дуниям!» республика даражалы фестивальда жюриге таматалыкъ этесиз. Бу жол муну кёрюрге сюерик эдим, ол затха асламыракъ эс бурсала керек эди, дегенигиз бармыды?
- Кертисин айтханда, фестивальгъа кёбюрек школ къатышса, анга ыразы эдим. Сора юч жыл озгъандан арысында анга дагъыда жангыдан къошулургъа онгну да ахшыгъа санайма. Сора мектепле быллай ишни бардырсала, элледе администрацияланы таматалары ол жумушха аслам эс бурагъанларына ыспас этерчады.
Асламысында сабийлени ишлегенлерин кёрюрге сюебиз. Сёз ючюн, аш-суу, миллет кийимлени юслеринден окъуучула кеслери айтсала. Алай эсе да, къой союуну, жиликлени атларын, аланы кимге къалай юлешиннгенлерин дегенча затланы уа мектепге тышындан келгенле айтсала, алай эсе да, ол кезиуде бир да болмаса, тамата классланы окъуучулары анга тынгыларча онгну къурасала, ол хайырлыды. Нек дегенде жаш тёлю аллай затланы эшите, кёре турса, аны себеби да боллукъду.
Андан сора да, бу фестивальны жаланда малкъар тилни устазлары къатышыргъа кереклисича ангылап къоймай, анга дагъыда бирси дерслени бергенле да къатышып, бютюнда тауча сёлешип, ишни бардырсала, анга бютюнда къууанабыз. Сёз ючюн, арт кезиуде Булунгуда, Ташлы-Талада болгъаныбызда, алада устазла барысы да бир кибик къатышханлары, миллет кийимлерибизни кийгенлери да хычыуун эди. Хар къайда да, ол сабийлеге къууанчды, Жанхотияда кюн узуну жашла бла къызла ол къууанчларын ачыкълай, арбазда таулу тойну тохтатмагъанларын да унутмазчады.
- Малкъар тилни окъутуу бла байламлы болгъанлагъа ол кезиуде Устазланы усталыкъларын ёсдюрген институтну баш специалисти Борчаланы Азретни аты белгилиди. Ол устазланы юйретиуге уллу юлюш къошханды. Бюгюнлюкде быллай тёре сакъланнганмыды?
- Кертиди, Азрет Исмайылович бизни барыбызгъа да жол кёргюзтген адам болгъанды. Методикадан аны ангылауу уллу эди. Ол министерствогъа да барып, ана тиллени сагъат санлары сакъланнганлай туруруна къайгъыргъанлай ишлегенин бютюнда чертирчады.
Бюгюнлюкде уа Педагогикада ишлегенлени усталыкъларын тохтаусуз бардыргъан институтда Къонакъланы Люба бардыргъан ишни белгилерчады. Бери устазла, курслагъа жюрюгенлери бла бирге, бирер теманы алып, ала бла ишлеп, къоруулагъан да этедиле. Тюрлю-тюрлю «тёгерек столлагъа», Мечиланы Кязим атлы маданият фондда «Ана тил» бериуге, назму окъуулагъа, башха-башха семинарлагъа, эришиулеге да къатышабыз.
- Бюгюннгю болумлада тилибиз сакъланыр ючюн не этерге борчлубуз?
- Ушагъыбызны кезиуюнде юйюрню юсюнден да айтханбыз. Сабийге эм алгъа ата-ана юйретсе тилни, ол сёлеше билсе, биз анга андан ары нени да тюшюндюраллыкъбыз. Устазла, жазыучула, журналистле, алимле болсакъ да, биз барыбыз да бир жумушну бардырабыз – тилибизни сакълайбыз. Айхай да, эм алгъа сёлешиу тилни сакъласакъ, андан ары юйретирге боллукъду. Алайды да, ана тилге юйретиуню мурдору юйде башланады.
Мокъаланы Зухура.
