13 мая, 2026 - 09:00
Сыйлы борчубуз – атларын ёмюрлюк этиу
«Мени аппам Созайланы Чуфени жашы Азраил Уллу Ата журт урушда къарындашы Азретни тас этгенди. Ол Совет Аскерге 1942 жылда чакъырылгъанды. Къанлы сермешле бла душманны ууата, Берлиннге дери жетген совет аскерчилени, офицерлени атлары бизни уллу, шуёхлу юйюрюбюзде сакъланып, тёлюден тёлюге бериледи. Аппамы къарындашы Азрет а 1944 жылдан бери белгисиз тас болгъанланы тизмесиндеди». Ма быллай къысха билдириуден бир сейир жумуш башланады.
Бу хапарны анасыны жанындан аппасыны юсюнден КъМР-ни Баш сюдюню судьясыны болушлукъчусу Дадуланы Мадина ведомствону телеграмда «Хорлам хар адамны да жюрегинде» деген бетинде басмалагъанды.
9 Майны байрамыны аллында фронтлада гитлерчилени къыргъан, батырлыкъны юлгюсюн кёргюзтген, мамырлыкъ ючюн жанларын-къанларын аямагъан жууукъ адамларыны юслеринден жазгъан ариу, сыйлы тёреди. Мадинаны бу билдириую да басмаланып къалыргъа да болур эди, аны тюбюнде Азамат Отаров: «Ол Акъ-Сууданмыды? Атасы Чуфей Касаевичмиди?» - деп сормаса.
Къысха замандан а ол Созайланы Азретни юсюнден сейир шартланы белгили этеди, сёзлерине шагъатха архив документлени да басмалайды. Алагъа тийишлиликде, Созайланы Азрет Польшада Седльце шахарны тийресинде 1944 жылда 28 июльда жан бергенди. Россейни Къоруулау министерствосуну архивинде жигит аскерчини аты, тукъуму жангылыч бла жазылгъанды: Сузиев/Сузаев Андрей Чуфеевич. Кертиди, славян халкъла кавказ атлагъа бла тукъумлагъа юйренмегендиле, жангылыч этгенлери да сейир тюйюлдю.
Болсада архив документледе Азретни атасыны аты Чуфей Касаевич болгъаны, ол Акъ-Сууда жашагъаны жазылыпды.
Биз бу сейир хапарны билгенден сора Азамат Отаровну кесине сёлешгенбиз. Ол Къарагъачда жашайды, къабартылыды. Уллу Ата журт урушну жигитлерини атларын, къадарларын ачыкълау, аланы асыралгъан жерлерин излеу бла 2013 жылдан бери кюрешеди. «Мен жууукъ адамыны юсюнден жукъ да билмей, аны жылла бла излегенлени сезимлерин ангылайма. Кесим да къарт аппамы бла аны къарындашын кёп жылланы излегенме, жаланда 2013 жылда къарт аппам Украинада басдырылгъанын тапханма. Беш жылдан а къабырын да жокълагъан эдим. Аны къарындашыны юсюнден жукъ да белгили тюйюлдю, жаланда ол Харьков котёлда жан бергенин билеме», - дегенди ол бизге.
Азамат ангылатханыча, Шимал Кавказдан бла Орта Азиядан аскерчилени атларын, тукъумларын тюз эшитгенлерича жазып къойгъандыла. Сёзге, ол тапхан архив документледе Шашапсиев, Шикамуров дегенча тукъумла бардыла. «Теренирек къазгъанымда, Шашапсиев Аушигерден Шхагапсоев болгъаны ачыкъланнганды. Шикамуров а мени туугъан элим Къарагъачдан Шакануковду», - дейди Азамат.
Алай бла Азаматны болушлугъу бла Созайланы Жамал РФ-ни Къоруулау министерствосуну Польша республикада аскер-мемориал ишни къурау эм бардырыу жаны бла бёлюмюне жазгъандыла. Алагъа келген жууапда гвардий тамата лейтенант Созайланы Азрет Польшада Седльце шахарда къызыл аскерчиле асыралгъан къабырлада 43-чю номерли къабырда басдырылгъаны билдириледи. Жигит аскерчини къабырыны суратын да ийгендиле. Аны юсюнде жаланда къызыл жулдуз эмда къабырны номери жазылыпдыла.
Азамат Отаров бизге айтханыча, Польшада совет аскерчилени атларын тохташдырыу жумушла бла Къызыл Жорну бёлюмю кюрешеди. Батыр аскерчини атында, тукъумунда этилген жангылычланы кетерирге, аланы тюз жазаргъа да бу организацияны юсю бла тамамларгъа боллукъду.
Ма алай бла Уллу Хорамны 80-жыллыгъыны жылында Созайланы юйюрлери жигит жууукъларыны къадарын билгендиле. Жигит аппаларыбызны унутмай, аланы атларын жюреклерибизге ёмюрлюк этиу хар бирибизни да сыйлы борчубузду.
Тикаланы Фатима. Суратда: Азретни къабыры.
* * *
Жигитлик бла огъурлулукъ
Чегем ауузунда Сарбашланы Сары Къаншауну танымагъан алгъыннгы тёлюден хазна адам болмаз эди. Ол жигит, пелиуан, узун бойлу, къарыулу, тюзлюкню излеген, кишини ачытмай жашагъан адам болгъанды. Къаншау 100 жылдан сора да узакъ ёмюр сюргенди, деген хапар жюрюйдю. Аны кёп сабийи болгъанды. Биз бюгюн хапарын айтырыгъ а жашы Мажитди. Сейир къадарлы акъсакъалны юсюнден материалны аны къызы Зайнафны эсгериулерине кёре жарашдыргъанма.
Мажит 1887 жылда Огъары Чегемде туугъанды. Къылыгъы бла, ёсюмю бла да атасына ушагъанды, адамда жаланда кишилик ышанланы багъалагъанды, тюзлюкню ёкюлю болгъанды. Акъылбалыкъ бола келгенинде, орус-япон уруш башланады. Мажитни аскерге барыр заманы жете келгенинде, 17-жыллыкъ жаш урушха атланып, аны аллындан ахырына чыгъады.
Заман оза, Мажитни юйдегили болур жыл саны жетгенде, ол Аппайланы Гелястанны къызы Аду бла юйюр къурагъанды. Аланы биринчи уланлары Сагит болады. Ол 1930 жылда тууады. Аны ызындан Сакинат, Лялю дуниягъа келип, жаш атаны бла ананы насыплы этедиле. Жылла бара, къыралда болумла да тюрлене, Мажит 1939 жылда башланнган фин урушха кетгенинде, Аду сабийден ауур эди. 1940 жылда уа Фатимат тууады. Ол урушну да аллындан ахырына дери чыгъып, алай къайтханында, беш сабийли юйюр болгъанларына къууана, жашау этип башлайдыла. Алай къадар быланы бир бирлеринден айырылырларын жазып тура эди. Уллу Ата журт уруш башланып, Сарбаш улу ары атланады. Аду биягъы сабийден ауур болгъанлай къалады. 1942 жылда Напи тууады.
Мажит урушну кезиуюнде къызыу сермешлеге къатыша, жаралы бола да, къайтышханлай, биягъы госпитальдан фронтха кете, Берлиннге дери жетгенди. Урушну къанлы жоллары бла келгенди Германияны жерине таулу жигит. Ол Дон, Вoлга череклени жагъаларында мамыр жашау ючюн къанын, жанын да аямай, ачы къазауат этгенди гитлерчиле бла. Алгъындан да урушлагъа къатышханы ючюнмю болур эди, Сарбаш улу аламат стратег болгъанды. Молодечное, Оршa, Смоленск, Минск, эм башха шахарланы азатлау сермешлеге къатышханды.
Кёнигсберг эм башха шахарланы атлары узакъ Огъары Чегемде туугъан жашны эсинде ёмюрюню ахырына дери сакъланнгандыла. Берлинни алгъанланы сатырларында сермешгенди. Дрезден шахар ючюн къазауат этгенди. Мажитни ётгюрлюгю ючюн болур эди, аны полкуну таматасы, тукъумун эсгералмайдыла сабийлери, кесини юсюнден тешип, аскер сахтиян плащын Сарбаш улуна кийдирген эди. Аны бла ол анга жюрегини теренинден келген ыразылыгъын билдиргенди.
Уруш жылларын эсгерирге артыкъ сюймесе да, быллай кезиулени у сагъыныучу эди ол. Асыры кёп кюйсюзлюк бла ёлюм кёргенди жашауунда Мажит. Баям, ала аны жашаугъа къарамын тамамы бла тюрлендирген болур эдиле. Адамны жашауу къысха болгъанын, бир бирни ачытмай, заманында сый бериуню бек багъалагъанды таулу солдат.Тенглери бла да къаты шуёхлукъ жюрюте билгенди. Къоранчлагъа, къоркъуугъа, бушуугъа да къарамай, бир бирлерини араларында къарындашлыкъны жаратхандыла, ойнай, кюле да билгендиле. Уллу Ата журт урушда кёргюзтген батырлыгъы ючюн кёп тюрлю майдалла, орденле бла да саугъаланнган эди сыйлы къарындашыбыз.
Уруш бошалгъандан сора, къайтып, кеси элине келеди Мажит. Алай, жарсыугъа, ол къуругъан юй тыпырладан башха адамгъа тюбемейди. Къоншу элледен соруп, сурап, халкъыны Орта Азиягъа бла Къазахстаннга кёчюрюлгенлерин билип, Алма-Атагъа келеди. Тюз да келип поездден тюшгенинлей, узун бойлу, бёкем таулу жашны бал туз чыгъаргъан заводда ишлерге элтедиле. Ким биледи, заводну аякъланырына адам кючю жетмей тургъан кезиу болур эди. Эки жылны ишлегенди ол алайда. Кюнлени биринде анда огъары чегемли жерлешине тюбеп къалады. Ол да сейир-тамаша этип, къууанады элли жашны сау-саламат кёргенине. Сора юйюрю Къызыл-Къаяда болгъанын билдиреди. Сарбашланы юйюр биягъы бирлешеди, алай, жарсыугъа, ол заманда Фатимат деген къызчыкълары ёлгени уа аланы болмагъанча жарсытады.
Заман хар нени да дарманыды деп, бошдан айтмагъандыла. Жылла бара, Мажит да малла жайып, жашау ызларын беклендире, кючлендире барады. Аягъы юсюне тири туруп, юйюрюн бир затдан керекли этмей тутады. Ариу юйюрде дагъыда сабийле тууадыла: Борис, Зайнаф. Сарбаш улуну жети сабийли юйюрю, абаданлары да къармашып, юй тутаргъа болуша эдиле.
- Атамы керти да бир огъурлу адам болгъанын айтыргъа сюеме. Бир кере окъуна болсун, анабызгъа хыны сёлешмегенди, сабийле хыли эте турсакъ окъуна, урушурну орунуна, ышарып, бизни огъурлу къарамы бла эркелетген болмаса. Урушну юсюнден клубда кино болса, чапханлай ишден келип, мени биргесине клубха элтиучю эди, анда керти да тенглерин, нёгерлерин кёрлюк сунуп. Жыл саны бла пенсиягъа чыгъар заманы жетгенинде, ветеранлыгъы ючюн арталлыда ахча алыргъа унамагъанды. «Мени тенглерим уруш аулакълада жоюлгъандыла, мен а сау да къайтып, уялмай аны ючюн ахча аллыкъ тюйюлме», - деучю эди. Артда, кесинден жашырып, 12 сом пенсия жарашдырып алыучу эдик. Ол адамлыкъны бла кертичиликни юлгюсю болгъанлай къалгъанды, - деп эсгереди бюгюнлюкде эм гитче къызы Ёлмезланы Зайнаф.
Ёмюрю колхозда бла маллада ишлегенди. Къыралыбызны тарыхында болгъан юч урушну да ётюп, 93 жылына дери ата тыпырында жашап, 1980 жылда ауушханды акъсакъал.
Бюгюн-бюгече да Мажитни бла Адуну сабийлери аланы хурметлеп эсгередиле. Уллу юйюрню тарыхында тёлюден тёлюге ёте, кёп жыллагъа сакъланырыкъды Сарбашланы Мажитни жигитлигини бла огъурлулугъуну ариу хапары.
Темуккуланы Асият.
