25 мая, 2026 - 09:15
Жашау тасхаладан толуду. Кюнлени биринде манга бир сурат жибередиле. Анда уа халкъыбыз кёчгюнчюлюкде болгъан заманда къыргъыз газетни орус тилде чыкъгъан бетинде басмаланнган бир статья. Ол жазылгъанлы эм азындан 70 жыл болса да, сау болсун аны сакълагъан, тюненеги кибик, хар харфы шатык кёрюне эди. Ол материал сезимлерими къозгъап, бир таулу юйюрню жюрек халаллыгъын, ачыкълыгъын кёз аллыма келтиргенди. Окъуучуларыбызгъа журналист И. Барсуковну «Солдатны юсюнден махтау сёз» деген статьясын туура этерге сюебиз.
N деген, атын ачыкъ айтыргъа жарамайды, аскер бёлюмде чекчи ефрейтор Юрий Сутуловну юсюнден хазна билмей эдиле. Энди уа саулай чекни тийресине белгили аскерчи болгъанды. Хар жерде да «Аперим!», «Чынтты жигит!» дейдиле.
1956 жылны ахырында 1957 жылны аллында, къышны сюек бузлатхан кезиуюнде, чекчи Юрий Сутулов, вахтасын бошап, гарнизонну арбазында бара тургъанлай, къышхы хауада: «Болушугъуз! Тилейме, къармашыгъыз!» – деген ачы къычырыкъланы эшитеди.
– Тейри, кимни эсе да башына бир палах келгенди, – дей, башха тюрлю сагъышла эте турургъа заманын къызгъанып, Юра, чабып, ол къычырыкъла эшитилген жанына кесин атады. Алайда БЧК уллу канал толкъунлу ашыгъып бара эди. Ол сууда палахха тюшгенни къарелдиси кёрюне бла бата тургъанын эслейди. Арлакъда кёпюр жанында къычырыкъ этген сабий жашчыкъны эслерге уа заманы болмайды. Терк окъуна тешинип, суугъа секиреди. Сууну сууукълугъу айтып айтмазча эди. Къышны ачы бузлу хауасы жашны бетин кюйдюреди. Къоллары бла аякълары сууда къуруша, ай медет, энтта бир кесекчик баралсам, жеталлыкъма деген сагъышда, аякъларын суу тюбюнде юзмездеги ташлагъа тирерге кюрешип, силдеп кесин бир ненча кере алгъа атады. Муратына жетип, сермеп, ол суудагъы къарелдини жаулугъундан тутады. Аны тартып ёрге чыгъаргъанында, къыз болгъанын ангылайды.
Суу боюнуна экеулен болуп жюзген къыйын эди. Болсада, аскерчи жаш, аны къолунда биреуню жашауу болгъанын сезип, заманны тас этмей, билген кючю бла каналны къыйырына чыгъарады. Алайдан ёрге ёрлеген да бир къыйынлыкъ. Бетон хунала бузлап, аякъ илиндирирге онг окъуна жокъ эди. Алайда да не кюч болушду, Аллах билсин, къызны суу боюнуна чыгъарып, жолгъа къаршы элтирге кюрешди. Ол кезиуде элден да, гарнизондан да болушлукъ излеген къычырыкъны эшитгенле мычымай чабышадыла. Къызны жол юсюне жетдирир-жетдирмез, бир гитче машина келе тургъанын эслеп, аны тохтатадыла. Къызны больницагъа жетдирип, иги кесек замандан сора жашау къоркъуулугъу болмагъанын ангылап, Юрий суугъа жангыдан къайтып, ары жанына жюзюп, быстырларын алады. Аны тенглери уа ол кезиуде исси тон бла сакълап, аскерчини артда саулай гарнизон биригип бакъгъан эдиле.
Юрийни юсюне одеколон жагъып кюрешедиле. Ол кезиуде нёгерлеринден бири: «Ала, жашы, санга алай бош одеколон сюртмейдиле, сен аны атына эс бурсанг а, «Спартакиада» дегенни сюртедиле, ол а сени терк окъуна аягъы юсюнге болуп, спортчу, жетишимли аскерчи болурунгу излейди», – деп, чам да этеди.
Алай эте, бир ауукъ заман озады. Жашла биригип, Юрийни сау этедиле. Алай, жашны акъылы энди ол суудан чыгъаргъан къызгъа кетипди. Ким болур, къалай болур дегенча соруула сагъышларындадыла. Суратады, толу хапар алады.
Оруслу жаш жашауун къутхаргъан а жыйырмажыллыкъ таулу къыз Ёзденланы Сакинат болады. Къыргъыз ССР-ны Киров атлы эл мюлк араны колхозчусу бир ненча кюнню больницада жатып, багъыу алгъанды. Аны кёре келгенлеге: «Мени жашаууму оруслу аскерчи Юрий Сутулов къутхаргъанды!» – дегенлей тура эди.
Сакинатны юйюрю, аны эшитгенлей, анасы Айшат, атасы Ёзденланы Бекмырзаны жашы Аслакку, эгешчиги Зайнаф, къарындашлары Мустафа бла Мухтар аскерчи къуллукъ этген бёлюмге келип, Юрий Сутуловну кеси юйлерине къонакъгъа чакъырадыла.
Ма энди уа Юра Ёзденлада эм сыйлы къонакъны жеринде, тёрде, олтурады. Эм аламат хантла бла сыйлайдыла, жюреклерини теренинден Айшат бла Аслакку ыразылыкъларын билдиредиле. Юраны уа, аллай ачыкълыкъгъа, жюрек ыразылыкъгъа бла халаллыкъгъа юйренмегенинден, жаякълары къызарып, уяла олтурады. Ол кюн окъуна Юрий больницагъа барады. Чекчи жаш саусузла отоууна киргенинде, саусузла, врачла да бирча, кими жатхан, кими олтургъан жерлеринден ёрге къобуп хурметлейдиле.
Таулу къыз орусча иги сёлешалмаса да, сау бол, сау бол дегенни уа айталады. Аны кёзлери ол жашха аллай бир ыразылыкъ бла къарагъан эдиле, сёзсюз да, аны не айтыргъа сюйгенин ангылагъан эди аскерчи.
Ингир ала, Юрий Ёзденланы юйюрге ыспас этип, гарнизоннга тебирейди. Аны биргесине алтмышжыллыкъ Аслакку бир атламгъа да артха къалмай барады. Жолла айырылгъан жерде уа къаты къысып къучакълайды да: «Сен энди мени тёртюнчю жашымса! Мени бла эки жашым Мустафа бла Мухтар жашайдыла, аланы сен кёрдюнг, бир жашым а Кавказдады, аты да Исмайылды. Жашауда аз тюрлю болмайды, сен бизни адресибизни жазып къой, ким биледи амалынг болуп келалсанг, мени бек насыплы этериксе. Хайда, жаз. Къабарты-Малкъар АССР, Элбрус район, Быллым элде Виноградов атлы колхоз, Ёзденланы Исмайыл. Бизни юйню эшиклери санга хар заманда да ачыкъдыла, туугъан адамыбызгъача къууанырыкъбыз», – деп, оруслу жашны дагъыда бир кере къаты къучакълап ашырады.
Бу ыразылыкъдан толу сёзлени Сутулов Юрий туугъан Сталинградны жерлеринде эшитген а болурламы? Аскерчини бу ахшы атламыны юсюнден хапар Урюпинский районну Михайловка деген станицасына жетген сунабыз. Оруслу аскерчини атасы Дмитрий Григорьевич бла анасы Лидия Ивановна да ёхтемленедиле жашлары бла.
Бу хапар Къабарты-Малкъаргъа да жетер, ол заманда эки халкъны араларында шуёхлукъну кючюне сейир этерле.
Бу материалда биз хапарлагъан юйюрню абадан тёлюсю жашаудан кетгенди. Аланы туудукълары бюгюн да озгъан ёмюрден келген бу хапаргъа уллу сый бере айтадыла. Ёзденланы Мухтар аты айтылгъан суратчыды. Кесини 300-ге жууукъ ишин Элбрус районну Отарланы Омар атлы краевед музейине саугъалагъанды. Жашаууну аламат жандауурлугъун толтура, атын кёп тёлюлеге къойгъанды. Зайнаф да, туугъан жерибизге къайтхандан сора, университетни медицина факультетин бошап, тиш доктор болуп да тургъанды. Чыгъармачылыкъ жаны бла да айырмалы болгъанды, кёп кере газетледе да басмалана тургъанды. Тырныауузда жашайды.
Озгъан ёмюрден келген быллай огъурлу ыразылыкъ бизге бек хычыуун кёрюннгенди. Игилик унутулмайды!
Темуккуланы Асият.
